Özel eğitimde, bireylerin öğrenme süreçlerini kolaylaştırmak için çeşitli davranış değiştirme teknikleri kullanılır. Bu tekniklerden biri de bitişik olmayan koşullanmadır (noncontingent reinforcement - NCR). Bitişik olmayan koşullanma, istenmeyen davranışları azaltmak amacıyla, belirli aralıklarla pekiştirecin davranıştan bağımsız olarak sunulmasını içerir. Bu makalede, bitişik olmayan koşullanmanın tanımı, özel eğitimdeki kullanımı, önemi ve örneklerle açıklanması ele alınacaktır.
1. Bitişik Olmayan Koşullanmanın Tanımı
Bitişik olmayan koşullanma, davranışla doğrudan ilişkisi olmaksızın belirli zaman aralıklarında pekiştireç sunma işlemidir. Geleneksel pekiştirme tekniklerinden farklı olarak, bu yöntemde pekiştireç, hedef davranışın ortaya çıkmasına bağlı değildir.
Bu teknik, özellikle otomatik pekiştirme ile sürdürülen davranışların azaltılmasında etkilidir. Örneğin, bir çocuk dikkat çekmek için bağırdığında, bu davranışı görmezden gelip düzenli aralıklarla övgü verilirse, bağırma davranışı azalabilir.
2. Bitişik Olmayan Koşullanmanın Özel Eğitimde Kullanımı
Özel eğitimde, özellikle otizm spektrum bozukluğu (OSB), dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve öğrenme güçlüğü olan bireylerde sıklıkla uygulanır.
2.1. Uygulama Aşamaları
1. Hedef Davranışın Belirlenmesi: Azaltılması istenen davranış (örneğin, kendine vurma, ağlama, nesneleri fırlatma) tespit edilir.
2. Pekiştirecin Seçimi: Bireyin tercih ettiği ödüller (yiyecek, oyuncak, sosyal övgü) belirlenir.
3. Zaman Aralıklarının Ayarlanması: Pekiştireç, sabit veya değişken aralıklarla sunulur (örneğin, her 5 dakikada bir).
4. Davranışın İzlenmesi: Uygulama sırasında hedef davranışın sıklığı kaydedilir.
2.2. Avantajları
· Stresi Azaltır: Öğrenci, pekiştireç almak için belirli bir davranış sergilemek zorunda kalmaz.
· Öfke Nöbetlerini Önler: Pekiştirecin sürekli sunulması, hayal kırıklığına bağlı davranışları azaltır.
· Basit ve Etkilidir: Karmaşık müdahale programlarına göre daha kolay uygulanır.
3. Bitişik Olmayan Koşullanmanın Önemi
Bu teknik, özel eğitimde şu nedenlerle önemlidir:
3.1. Davranış Problemlerini Azaltır
Özellikle stereotipik (tekrarlayıcı) davranışlar ve öfke nöbetleri üzerinde etkilidir. Örneğin, otizmli bir çocuk sürekli el çırpıyorsa, bu davranışı engellemek yerine düzenli aralıklarla sevdiği bir aktivite sunulabilir.
3.2. Alternatif Davranışların Gelişimini Destekler
Bitişik olmayan koşullanma, uygun davranışların ortaya çıkması için bir temel oluşturur. Öğrenci, pekiştireç almak için yeni beceriler deneyebilir.
3.3. Öğretmen-Öğrenci İlişkisini Güçlendirir
Sürekli ceza veya görmezden gelme yerine olumlu pekiştirme kullanımı, iletişimi geliştirir.
4. Örnek Uygulamalar
Örnek 1: Otizmli Bir Öğrencide Bağırma Davranışının Azaltılması
· Hedef Davranış: Ders sırasında yüksek sesle bağırma.
· Uygulama: Öğretmen, her 10 dakikada bir öğrenciye sevdiği bir sticker verir (bağırmasına bakılmaksızın).
· Sonuç: Bağırma davranışı zamanla azalır çünkü öğrenci dikkat çekmek için bağırmak yerine ödülü beklemeye başlar.
Örnek 2: DEHB’li Bir Çocukta Yerinde Durmama Sorunu
· Hedef Davranış: Sınıfta sürekli dolaşma.
· Uygulama: Öğretmen, her 7 dakikada bir çocuğa küçük bir ödül (renkli kalem) sunar.
· Sonuç: Çocuk, ödülü almak için belirli bir süre oturmayı öğrenir.
5. Sonuç
Bitişik olmayan koşullanma, özel eğitimde davranış problemlerini azaltmak için etkili bir yöntemdir. Pekiştirecin davranıştan bağımsız sunulması, öğrencilerin stresini azaltır ve olumlu davranışların gelişimini destekler. Bu teknik, öğretmenler ve aileler tarafından doğru şekilde uygulandığında, özel gereksinimli bireylerin öğrenme sürecini kolaylaştırabilir.
Kaynakça
· Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied Behavior Analysis. Pearson.
· Crone, D. A., & Horner, R. H. (2003). Building Positive Behavior Support Systems in Schools. Guilford Press.