Özellikle son yıllarda yaşanan büyük kazalar, gelişmiş demiryolu ağlarına sahip ülkelerde bile ciddi güvenlik açıklarının bulunabileceğini gösteriyor.

Ancak gerçekten dünya genelinde daha fazla tren kazası mı yaşanıyor, yoksa kazalar artık daha görünür hâle geldiği için mi böyle bir algı oluşuyor? Bu sorunun yanıtı, açıklanan istatistiklerin dikkatli değerlendirilmesini gerektiriyor.

Rakamlar ne söylüyor?

Uluslararası Demiryolları Birliği'nin (UIC) Kasım 2025'te yayımladığı 2024 yılı güvenlik göstergeleri, araştırmaya katılan 33 demiryolu altyapı işletmecisinin verileri üzerinden önemli bir artışa işaret ediyor. Buna göre kaydedilen ciddi demiryolu kazalarının sayısı 2020'de bin 660 iken 2024'te 2 bin 18'e yükseldi. Beş yıllık dönemdeki artış yüzde 21,5 olarak hesaplandı.

Bununla birlikte aynı rapor, kazaların sonuçları bakımından daha farklı bir tablo ortaya koyuyor. 2024 yılında kazalarda hayatını kaybedenlerin sayısı yüzde 13,2, toplam mağdur sayısı ise yüzde 3,9 azaldı. Bu durum, kaza sayısındaki artışın her zaman ölüm ve yaralanmaların da aynı oranda arttığı anlamına gelmediğini gösteriyor. Üstelik UIC'nin verileri bütün dünya demiryollarını kapsamıyor; belirli ülkelerdeki işletmecilerin katılımıyla oluşturuluyor.

Avrupa Birliği verileri de küresel artış iddiasına ihtiyatlı yaklaşılması gerektiğini ortaya koyuyor. Eurostat'a göre AB ülkelerinde 2024 yılında bin 507 önemli demiryolu kazası meydana geldi. Bu kazalarda 750 kişi hayatını kaybederken 548 kişi ağır yaralandı. Ölü sayısı 2023'teki 841 kişiye kıyasla yüzde 10,8 azaldı. Ayrıca 2010 yılına göre önemli kaza sayısında yüzde 32,4'lük düşüş kaydedildi.

Dolayısıyla ortada tek yönlü bir küresel kötüleşmeden ziyade, bazı veri kümelerinde yükselen kaza sayıları, bazı bölgelerde ise uzun vadeli iyileşmeler ve dönemsel dalgalanmalar bulunuyor. Üstelik pandemi döneminde demiryolu kullanımının azalması, sonraki yıllardaki karşılaştırmaları da etkiliyor.

Kazaların arkasındaki görünmeyen neden: Eskiyen altyapı

Tren kazalarının nedenleri araştırıldığında ilk akla gelen başlıklardan biri demiryolu altyapısının durumu. Raylar, makas sistemleri, köprüler, tüneller, sinyalizasyon donanımları ve elektrik altyapısı sürekli bakım ve yenileme gerektiriyor. Yıllar içinde yıpranan raylar, bağlantı elemanları ve makas sistemleri, gerekli kontroller zamanında yapılmadığında ciddi kazalara zemin hazırlayabiliyor.

Demiryolu sisteminin güvenliği yalnızca trenlerin teknik durumuna bağlı değil. Bir trenin doğru hatta yönlendirilmesi, karşı yönden gelen trenle çarpışmasının önlenmesi ve hız sınırlarının korunması, büyük ölçüde sinyalizasyon ve trafik kontrol sistemlerinin sağlıklı çalışmasına bağlı. Bu sistemlerde meydana gelen teknik arızalar veya bakım eksiklikleri, küçük bir hatanın büyük bir felakete dönüşmesine neden olabiliyor.

ABD Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu'nun (NTSB) Temmuz 2025'te Illinois eyaletinde meydana gelen yük treni kazasına ilişkin bulguları bu açıdan dikkat çekici. Kurum, kazanın temel nedenini makas sistemindeki onarım, test ve bakım koordinasyonunun yetersizliğine bağladı. Arızalı makas nedeniyle bir yük treni raydan çıkarak başka bir trenle çarpıştı; tehlikeli madde taşıyan üç vagon hasar gördü ve iki demiryolu çalışanı yaralandı. Bu olay, bakım süreçlerindeki koordinasyon eksikliğinin nasıl zincirleme bir kazaya dönüşebileceğini gösteriyor.

İnsan hatası mı, sistem hatası mı?

Tren kazalarının ardından sıklıkla makinist hatası, dikkatsizlik veya sinyal ihlali gibi açıklamalar gündeme geliyor. Ancak insan hatasını tek başına sorumlu göstermek, kazaların arkasındaki yapısal sorunları gözden kaçırabilir. Uzun çalışma saatleri, yetersiz personel, yoğun trafik, iletişim problemleri, eğitim eksiklikleri ve aşırı iş yükü, çalışanların hata yapma ihtimalini artıran unsurlar arasında.

2025 yılında yayımlanan ve 2000-2024 dönemindeki yüksek hızlı tren kazalarını inceleyen akademik bir araştırmada, incelenen 150 kazanın yüzde 33,58'inin insan faktörleriyle ilişkili olduğu belirtildi. Bu oran, çalışanların davranışları kadar raylara izinsiz giriş gibi dış kaynaklı insan davranışlarını da kapsıyor. Dolayısıyla insan faktörünü yalnızca makinistlerin hatalarıyla sınırlamak doğru değil.

Burada asıl sorulması gereken, bir kişinin hata yapmasını önleyecek veya hatanın kazaya dönüşmesini engelleyecek sistemlerin neden devreye giremediği. Otomatik tren koruma sistemleri, hız denetimi, gelişmiş sinyalizasyon ve bağımsız güvenlik kontrolleri bu nedenle hayati önem taşıyor.

Maliyet baskısı ve özelleştirme güvenliği etkiliyor mu?

Demiryolu güvenliğine ilişkin tartışmaların önemli başlıklarından biri de ekonomik tercihler. Bakım ve yenileme yatırımları yüksek maliyet gerektirirken, işletmecilerin daha fazla yolcu veya yük taşıma ve operasyon giderlerini azaltma hedefleri bulunuyor.

Bu noktada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Demiryolu işletmecileri verimlilik ve kârlılık hedeflerini güvenlik yatırımlarının önüne koyabiliyor mu?

Özellikle bakım hizmetlerinin taşeronlaştırılması, personel sayısının azaltılması, denetim mekanizmalarının zayıflaması ve altyapı yatırımlarının ertelenmesi gibi uygulamaların güvenliğe etkisi bağımsız biçimde incelenmeli. Bununla birlikte her kazayı özelleştirmeye veya maliyet azaltma politikalarına bağlamak da doğru değil. Bu ilişkinin kurulabilmesi için kaza inceleme raporlarında bakım bütçeleri, işletme kararları, denetim sonuçları ve sorumluluk zincirinin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

İklim değişikliği yeni bir risk alanı mı?

Demiryolu güvenliğini etkileyen bir diğer unsur da iklim değişikliği. Aşırı yağışlar, seller, toprak kaymaları, sıcak hava dalgaları ve orman yangınları demiryolu altyapısına doğrudan zarar verebiliyor. Yüksek sıcaklıklar raylarda genleşmeye ve deformasyona neden olabilirken, yoğun yağışlar rayların altındaki zemini zayıflatabiliyor. Sel ve heyelanlar ise demiryolu hatlarının kullanılamaz hâle gelmesine veya trenlerin raydan çıkmasına yol açabilecek koşullar oluşturabiliyor.

Bu nedenle demiryolu güvenliği artık yalnızca mevcut teknik standartların korunmasıyla sınırlı değil. Altyapının gelecekte daha sık yaşanabilecek aşırı hava olaylarına karşı dayanıklı hâle getirilmesi de gerekiyor. Hava koşullarına bağlı risklerin önceden tespit edilmesi, güzergâh bazında tehlike haritalarının hazırlanması ve gerektiğinde seferlerin durdurulması, yeni dönemin güvenlik politikaları arasında yer almalı.

Kazaların büyük bölümü yolcuları mı etkiliyor?

Demiryolu kazalarına ilişkin istatistiklerde dikkat çeken bir başka nokta, hayatını kaybedenlerin tamamının tren yolcusu olmaması. Eurostat'ın 2024 verilerine göre Avrupa Birliği'nde demiryolu kazalarında hayatını kaybedenlerin yüzde 65,6'sı raylara yetkisiz şekilde giren kişilerden oluşuyor. Hemzemin geçit kullanıcılarının payı ise yüzde 25,5.

Bu tablo, demiryolu güvenliğinin yalnızca trenlerin çarpışmasını veya raydan çıkmasını önlemekten ibaret olmadığını gösteriyor. Hemzemin geçitlerin güvenliği, raylara izinsiz girişlerin önlenmesi, bariyer ve uyarı sistemleri, yaya güvenliği ve toplumun bilinçlendirilmesi de önemli bir yer tutuyor.

Uluslararası Demiryolları Birliği'nin 2024 yılı değerlendirmesinde hemzemin geçit kazalarının bir önceki yıla göre yüzde 16 artması da bu alandaki risklerin devam ettiğini ortaya koyuyor.

Büyük kazalar neden bu kadar yıkıcı sonuçlar doğuruyor?

Demiryolu kazalarının sayısı kadar, meydana geldiklerinde ortaya çıkardıkları sonuçlar da önemli. Özellikle tehlikeli madde taşıyan yük trenlerinin yerleşim bölgelerinde raydan çıkması; yangın, patlama, kimyasal sızıntı ve çevre kirliliği gibi ikincil felaketlere neden olabiliyor.

2023 yılında ABD'nin Ohio eyaletindeki East Palestine bölgesinde yaşanan yük treni kazası, bu riskin en bilinen örneklerinden biri oldu. Tehlikeli madde taşıyan vagonların raydan çıkması ve ardından gerçekleştirilen kontrollü kimyasal tahliye işlemi, bölgedeki çevre ve halk sağlığı tartışmalarını uzun süre gündemde tuttu.

Yunanistan'da 2023 yılında meydana gelen Tempi tren faciasında ise bir yolcu treni ile yük treni kafa kafaya çarpışmış, 57 kişi hayatını kaybetmişti. Olay, sinyalizasyon, trafik yönetimi, altyapı eksiklikleri ve kurumsal sorumluluk konularında büyük tartışmalara yol açmıştı.

Bu kazalar, teknolojik sistemlerin ve güvenlik protokollerinin kâğıt üzerinde bulunmasının yeterli olmadığını; bunların düzenli olarak test edilmesi, denetlenmesi ve gerçek zamanlı çalışmasının sağlanması gerektiğini ortaya koyuyor.

Peki çözüm nerede?

Demiryolu kazalarının önlenmesi için öncelikle bağımsız ve şeffaf kaza soruşturmalarına ihtiyaç var. Her büyük kazanın ardından yalnızca olay anındaki hatalar değil, kazaya zemin hazırlayan bakım politikaları, personel düzenlemeleri, altyapı yatırımları ve denetim süreçleri de araştırılmalı.

Bunun yanında eskiyen rayların yenilenmesi, sinyalizasyon sistemlerinin modernleştirilmesi, otomatik tren koruma teknolojilerinin yaygınlaştırılması, makinistlerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve hemzemin geçitlerin güvenli hâle getirilmesi gerekiyor. İklim değişikliğine bağlı risklerin de demiryolu yatırımlarının planlanmasında dikkate alınması önem taşıyor.

Demiryolu, karayolu taşımacılığına kıyasla birçok güvenlik ve çevresel avantaj sunan bir ulaşım türü. Ancak bu avantajların korunması, güvenliğin maliyet kalemi olarak değil, sistemin temel koşulu olarak görülmesine bağlı.

Bugün yanıtlanması gereken asıl soru yalnızca kaç trenin kaza yaptığı değil: Bu kazalar önlenebilir miydi, önlenebilecekse neden önlenemedi ve aynı hataların tekrarlanmaması için hangi kurumlar ne yapıyor?

Çünkü demiryolu güvenliği, bir trenin raydan çıkmadığı günlerden ibaret değil; her gün, her seferde, her hatta işleyen bir denetim ve sorumluluk sisteminin varlığıyla ölçülüyor.