Yaklaşık 200 milyonluk nüfuslarıyla dünyanın en büyük Müslüman topluluklarından birini oluşturan Hindistan Müslümanları, tarihî miraslarını ve anayasal haklarını korumak için mücadele veriyor.
Hindistan alt kıtası, İslam medeniyetinin tarih boyunca önemli siyasi, ilmî ve kültürel merkezlerinden biri oldu. İslam'ın bölgeye ulaşmasıyla başlayan süreç, büyük devletlerin kurulmasına, köklü eğitim kurumlarının ortaya çıkmasına ve dünyada İslami düşünceyi etkileyen önemli şahsiyetlerin yetişmesine zemin hazırladı.
Ancak yüzyıllar boyunca bölgenin yönetiminde ve medeniyet inşasında belirleyici rol oynayan Müslümanlar, İngiliz sömürgeciliği ve 1947 yılında yaşanan Hindistan-Pakistan bölünmesinin ardından büyük bir siyasi ve toplumsal dönüşüm geçirdi. Geçmişte yönetici konumunda bulunan Müslümanlar, bağımsızlık sonrasında Hindistan'da büyük bir azınlık olarak kaldı.
Bugün yaklaşık 200 milyona yaklaşan nüfuslarıyla ülkenin önemli toplumsal kesimlerinden birini oluşturan Müslümanlar; yükselen Hindu milliyetçiliği, vatandaşlık düzenlemeleri, ibadet özgürlüğüne yönelik tartışmalar, ekonomik eşitsizlikler ve siyasi temsil sorunlarıyla karşı karşıya bulunuyor.
İslam'ın Hindistan'a uzanan sekiz asırlık medeniyet yolculuğu
İslam'ın Hindistan alt kıtasıyla ilk temasları askerî fetihlerden önce ticari ilişkiler aracılığıyla gerçekleşti. 7'nci yüzyılın sonları ile 8'inci yüzyılın başlarında Müslüman tüccarlar, deniz yoluyla Hindistan'ın güneyindeki Malabar ve Konkan sahillerine ulaştı. Özellikle Kerala bölgesinde gelişen ticari ve kültürel ilişkiler, İslam'ın yerel halk arasında tanınmasını sağladı.
Geleneksel kaynaklarda Hindistan'ın en eski camisi olarak kabul edilen Kerala'daki Cheraman Cuma Camii'nin 629 yılında inşa edildiği aktarılıyor.
Kuzey Hindistan'da ise İslam'ın siyasi varlığı 712 yılında Muhammed bin Kasım komutasındaki ordunun Sind bölgesini fethetmesiyle şekillendi. Bu gelişme, alt kıtada Müslüman siyasi hâkimiyetinin başlangıcı oldu.
1206 yılında Kutbeddin Aybek tarafından kurulan Delhi Sultanlığı, 1526 yılına kadar farklı hanedanlıklar tarafından yönetildi. Bu dönem, İslam hukukunun, eğitim kurumlarının, mimarinin ve edebiyatın bölgede kökleştiği önemli bir tarihsel evre oldu.
1526 yılında Şah Babür tarafından kurulan Babür İmparatorluğu ise Hindistan'daki Müslüman siyasi ve kültürel varlığının en güçlü dönemlerinden birini temsil etti. 1857 yılına kadar varlığını sürdüren imparatorluk, yönetim, mimari, sanat, edebiyat ve toplumsal hayat üzerinde kalıcı etkiler bıraktı.
Şah Cihan döneminde inşa edilen Tac Mahal, Delhi Kırmızı Kale ve Delhi Cuma Camii, bu medeniyet birikiminin günümüze ulaşan önemli eserleri arasında yer aldı. Hint ve İslam kültürlerinin etkileşimiyle resimden müziğe, edebiyattan mutfak kültürüne kadar birçok alanda özgün bir sentez ortaya çıktı.
İslam'ın, toplumun geniş kesimleri arasında yayılmasında ise tasavvuf hareketleri önemli rol oynadı. Kast sisteminin dışında bırakılan ve toplumsal eşitsizliklerle karşılaşan kesimler, sufilerin eşitlik, kardeşlik ve adalet merkezli çağrılarından etkilendi.
İngiliz sömürgeciliği Müslümanların siyasi gücünü tasfiye etti
Babür İmparatorluğu'nun zayıflaması ve İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin bölgede güç kazanması, Hindistan Müslümanlarının siyasi geleceğini köklü biçimde değiştirdi.
1857 yılında başlayan Sipahi Ayaklanması, bu dönüşümün en önemli kırılma noktalarından biri oldu. İngiliz ordusunda görev yapan Hindu ve Müslüman askerlerin ortak tepkisiyle başlayan isyanın fitilini, tüfek fişeklerinin domuz ve sığır yağıyla yağlandığı yönündeki haberler ateşledi.
Dinî hassasiyetlerin ihlal edilmesine tepki gösteren askerlerin başlattığı ayaklanma kısa sürede geniş çaplı sömürge karşıtı direnişe dönüştü. Başkaldıranlar, son Babür hükümdarı II. Bahadır Şah'ı sembolik lider olarak kabul etti. Ancak İngiliz yönetimi ayaklanmayı ağır askerî yöntemlerle bastırdı. II. Bahadır Şah sürgüne gönderilirken Babür İmparatorluğu resmen sona erdi.
Ayaklanmanın ardından Müslüman âlimler, kanaat önderleri ve eski yönetici kadrolar hedef alındı. Çok sayıda kişi idam edildi, Müslümanlara ait mülk ve vakıflara el konuldu. Müslümanlar bürokratik, askerî ve idari görevlerden büyük ölçüde uzaklaştırıldı. Böylece yüzyıllar boyunca siyasi hâkimiyet kurmuş olan Müslüman toplumu, İngiliz sömürge düzeninde dışlanan ve siyasi gücünü kaybeden bir azınlık konumuna geriledi.
Sömürge baskısına karşı eğitim ve kimlik mücadelesi
1857'deki kayıpların ardından Hindistan Müslümanları, dinî kimliklerini korumak ve yeni dönemin şartlarına uyum sağlamak amacıyla farklı eğitim ve düşünce modelleri geliştirdi.
1866 yılında Muhammed Kasım Nanotvi ve Reşid Ahmed Gangohi tarafından kurulan Darul Ulum Diyobend, geleneksel İslamî eğitimi korumayı hedefledi. Arapça, hadis, fıkıh ve tefsir merkezli eğitim anlayışını benimseyen kurum, İngiliz yönetiminden mali destek kabul etmeyerek halkın bağışlarıyla bağımsız bir medrese ağı oluşturdu.
Sir Seyyid Ahmed Han öncülüğünde 1875 yılında kurulan Aligarh Hareketi ise Müslümanların modern eğitim yoluyla güç kazanabileceğini savundu. İngilizce, pozitif bilimler ve modern felsefeyi merkeze alan bu yaklaşım, yeni bir Müslüman aydın ve bürokrat sınıfının yetişmesinde etkili oldu.
1894 yılında kurulan Nedvetü'l-Ulemâ da geleneksel İslamî eğitim ile modern bilimler arasında denge oluşturmayı amaçladı.
Bu kurumlar, siyasi ve toplumsal gücünü kaybeden Müslümanların eğitim yoluyla yeniden ayağa kalkma ve kimliklerini koruma arayışının önemli temsilcileri oldu.
Hilafet Hareketi'nden Cemaat-i İslami'ye uzanan mücadele
20'nci yüzyılın başlarında Hindistan Müslümanları arasında farklı siyasi ve dinî hareketler ortaya çıktı.
1919-1924 yılları arasında faaliyet gösteren Hint Hilafet Hareketi, Osmanlı hilafetinin ve Müslüman topraklarının korunması amacıyla başlatıldı. Geniş kitleleri harekete geçiren bu oluşum, Hindistan Müslümanlarının ümmet bilincinin önemli göstergelerinden biri oldu.
1926 yılında Muhammed İlyas Kandıhlî öncülüğünde kurulan Tebliğ Cemaati, bireysel dinî bilinç, ibadet ve ahlakın güçlendirilmesini hedefledi.
1941 yılında Ebü'l-Ala Mevdudî tarafından kurulan Cemaat-i İslami ise İslam'ı yalnızca bireysel inanç ve ahlak alanıyla sınırlı görmeyerek hukuk, ekonomi, toplum ve siyaseti kapsayan bütüncül bir sistem olarak ele aldı.
Muhammed İkbal, Mevdudî, Ebul Kelam Azad ve Ebü'l-Hasan Ali en-Nedvî gibi isimler de Hindistan alt kıtasındaki modern İslam düşüncesinin gelişimine önemli katkılar sundu.
1947 bölünmesi: Müslümanların yaşadığı büyük insanlık dramı
İngiltere'nin Hindistan'dan çekilme kararı almasıyla birlikte alt kıtada siyasi bölünme süreci hızlandı. Muhammed Ali Cinnah liderliğindeki Tüm Hindistan Müslüman Birliği, Müslümanlar ile Hinduların farklı milletler olduğunu savunan İki Millet Teorisi doğrultusunda bağımsız bir Müslüman devleti kurulmasını istedi.
Bu yaklaşımın karşısında yer alan Ebul Kelam Azad ve Diyobend ulemasının önemli bir bölümü ise Hindistan'ın bölünmesine karşı çıkarak Müslümanlar ile Hinduların ortak bir vatanda yaşayabileceğini savundu.
15 Ağustos 1947'de Hindistan ve Pakistan'ın bağımsız devletler olarak ortaya çıkmasıyla alt kıta ikiye bölündü. Ancak bu siyasi karar, milyonlarca insanın hayatını altüst eden büyük bir insani trajediye dönüştü.
Yaklaşık 15 milyon insan dinî kimliklerine göre sınırın diğer tarafına göç etmek zorunda kaldı. Göç yollarında yaşanan çatışmalarda 1 ila 2 milyon arasında insan hayatını kaybetti. On binlerce kadın kaçırılma, cinsel şiddet ve diğer ağır suçlara maruz kaldı. Aileler parçalandı, insanlar doğup büyüdükleri toprakları terk etmek zorunda kaldı. Göç yollarında yaşanan şiddet, korku ve belirsizlik, bölünmeyi tarihin en büyük zorunlu göç ve toplumsal yıkım süreçlerinden biri haline getirdi.
Bu trajedinin Hindistan'da kalan Müslümanlar açısından en önemli sonuçlarından biri ise toplumun eğitimli, ekonomik açıdan güçlü ve siyasi tecrübe sahibi kesimlerinin önemli bölümünün Pakistan'a göç etmesiydi.
Hindistan'da kalan Müslümanlar, bu göçün ardından siyasi liderlik, ekonomik sermaye ve kurumsal güç bakımından ciddi kayıplar yaşadı. Bir zamanlar devlet yönetiminde söz sahibi olan toplum, yeni dönemde kendi haklarını korumak için mücadele etmek zorunda kaldı.
Hindutva politikaları Müslümanların gelecek kaygısını artırıyor
Günümüzde isr Hindistan Müslümanlarının karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri, Hindu milliyetçiliğini esas alan Hindutva ideolojisinin siyasi ve toplumsal alandaki etkisinin artması.
Narendra Modi liderliğindeki Hindistan Halk Partisi (BJP) iktidarı döneminde Müslümanların tarihsel ve kültürel mirası, ibadet özgürlüğü ve toplumsal konumu üzerindeki tartışmalar yoğunlaştı.
Tarih kitaplarında Müslüman geçmişine ilişkin anlatımların değiştirilmesi, tarihî camilerin statülerinin tartışmaya açılması, helal ürünlere yönelik kısıtlamalar, sokaklarda yaşanan linç vakaları ve Müslümanlara yönelik nefret söylemleri, topluluğun güvenlik ve kimlik kaygılarını artıran gelişmeler arasında gösteriliyor.
Özellikle dinî kimlikleri nedeniyle hedef alındıklarını düşünen Müslümanlar, yalnızca ibadetlerini özgürce yerine getirme konusunda değil, tarihî miraslarını ve toplumsal varlıklarını gelecek nesillere aktarma noktasında da ciddi endişeler taşıyor.
2019 yılında kabul edilen Vatandaşlık Yasası Değişikliği (CAA) de bu tartışmaların merkezinde yer aldı. Pakistan, Afganistan ve Bangladeş'ten Hindistan'a gelen Hindu, Sih, Budist, Hristiyan, Jain ve Parsi topluluklarına vatandaşlık kolaylığı sağlayan düzenleme, Müslüman mültecileri kapsam dışında bıraktı.
CAA'nın Ulusal Vatandaşlık Sicili (NRC) uygulamasıyla birlikte değerlendirilmesi, özellikle resmî belgeleri bulunmayan Müslümanların vatandaşlık haklarını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabileceği yönündeki endişeleri artırdı.
Bu düzenlemeler, Müslümanların ülkenin eşit vatandaşları olarak kabul edilip edilmedikleri konusundaki tartışmaları da beraberinde getirdi.
Eğitimden istihdama kadar uzanan sistematik eşitsizlik
Hindistan Müslümanlarının yaşadığı sorunlar yalnızca dinî özgürlükler ve vatandaşlık düzenlemeleriyle sınırlı değil. Eğitim, istihdam, gelir ve siyasi temsil alanlarında da ciddi eşitsizlikler bulunuyor.
2006 yılında yayımlanan Sachar Komitesi Raporu, Müslümanların eğitim, kamu istihdamı, bankacılık hizmetlerine erişim ve kişi başına düşen gelir gibi göstergelerde ülkenin dezavantajlı toplulukları arasında bulunduğunu ortaya koydu.
Raporda, bazı temel sosyoekonomik göstergelerde Müslümanların Dalit topluluğunun da gerisinde kaldığı belirtildi.
Bu tablo, Hindistan Müslümanlarının yalnızca siyasi ve dinî baskılarla değil, aynı zamanda yoksulluk, eğitim imkânlarına erişim ve ekonomik hayatta tutunma sorunlarıyla da mücadele ettiğini gösteriyor.
Toplum içerisindeki sosyal tabakalaşma da bu sorunları derinleştiriyor. Üst toplumsal statüye sahip olduklarını düşünen Eşraf kesimi ile alt toplumsal tabakalarda yer alan Erzal ve Pasmanda Müslümanları arasındaki eşitsizlik, ortak ekonomik ve siyasi güç oluşturulmasını zorlaştırıyor.
Öte yandan nüfusun yaklaşık yüzde 14-15'ini oluşturan Müslümanların parlamentodaki temsil oranının yüzde 5'in altında kalması, siyasi temsil krizinin önemli göstergelerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Nüfus büyüklüğü ile siyasi temsil arasındaki bu fark, Müslümanların karar alma mekanizmalarında yeterince söz sahibi olamadıkları yönündeki eleştirileri güçlendiriyor.
Müslüman kadınlar ve gençler hak mücadelesinin ön saflarında
Hindistan'daki Müslümanların karşı karşıya kaldığı baskılar, toplumsal mücadele yöntemlerinin de değişmesine yol açtı.
Müslüman kurumları bugün ağırlıklı olarak anayasal hakların korunması, hukuki mücadele ve dinî kimliğin sürdürülmesi alanlarında faaliyet yürütüyor.
Diyobend geleneğinden gelen Jamiat Ulema-e-Hind, Müslümanların anayasal haklarının savunulması ve tutukluların hukuki müdafaasıyla öne çıkarken All India Muslim Personal Law Board, Müslümanların aile hukukuna ilişkin dinî ve hukuki haklarını korumayı amaçlıyor.
Siyasi alanda ise Asaduddin Owaisi ve liderliğini yaptığı AIMIM, Müslümanların ve diğer dezavantajlı toplulukların haklarını parlamentoda gündeme taşıyan aktörler arasında yer alıyor. Bu mücadelede Müslüman kadınlar ve üniversite öğrencileri de önemli rol üstleniyor.
Vatandaşlık Yasası Değişikliği'ne karşı düzenlenen Şahin Bağ protestoları, Müslümanların yeni dönemde geliştirdiği sivil mücadele yöntemlerinin dikkat çekici örneklerinden biri oldu.
Müslüman kadınlar ve üniversite öğrencilerinin öncülük ettiği gösterilerde Hindistan Anayasası, Mahatma Gandhi ve B.R. Ambedkar'ın düşünceleri öne çıkarıldı. Böylece geleneksel dinî söylemin yanında anayasal eşitlik ve vatandaşlık haklarını merkeze alan yeni bir mücadele dili gelişti.
Keşmir'de Müslüman kimliği ve özerklik mücadelesi
Hindistan Müslümanlarının yaşadığı sorunların en belirgin örneklerinden biri de Keşmir'de yaşanıyor.
Tarihsel süreçte Müslüman kimliğinin güçlü biçimde şekillendiği Keşmir, 1846 yılında imzalanan Amritsar Antlaşması'yla önemli bir kırılma yaşadı. İngilizlerin bölgeyi 7,5 milyon rupi karşılığında Dogra Hanedanı'na devretmesiyle Müslüman çoğunluk ağır yönetim uygulamalarıyla karşı karşıya kaldı.
1947 yılında Hindistan ve Pakistan'ın bağımsızlığının ardından Keşmir sorunu uluslararası bir ihtilafa dönüştü. Bölge, yaşanan askerî müdahaleler ve çatışmalar sonucunda fiilen ikiye ayrıldı.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 47 sayılı kararı başta olmak üzere çeşitli kararlarda halkın kendi geleceğini belirlemesine yönelik referandum öngörülmesine rağmen bu süreç hayata geçirilmedi.
1989 yılında bölgede silahlı direnişin başlamasıyla "güvenlik operasyonları" yoğunlaştı. Silahlı Kuvvetler Özel Yetkiler Yasası (AFSPA) ve Kamu Güvenliği Yasası (PSA) kapsamında uygulanan baskılar, insan hakları ihlalleri ve keyfî tutuklamalara ilişkin tartışmaları beraberinde getirdi.
5 Ağustos 2019 tarihinde Hindistan hükümeti, Keşmir'in anayasal özerklik statüsünü düzenleyen 370'inci maddeyi kaldırdı. Bölgenin özel statüsünün sona erdirilmesiyle Cammu ve Keşmir doğrudan Yeni Delhi yönetimine bağlandı.
Mülkiyet ve yerleşim düzenlemelerinde yapılan değişiklikler ise bölgenin Müslüman demografik yapısının geleceğine ilişkin kaygıları artırdı.
Keşmir meselesi, Müslümanların kimlik, siyasi temsil, kendi geleceklerini belirleme ve temel haklar konusundaki mücadelesinin en önemli başlıklarından biri olmayı sürdürüyor.
Sekiz asırlık medeniyet mirasından azınlık mücadelesine
Hindistan Müslümanlarının tarihi, yalnızca bir dinî topluluğun geçmişi değil, aynı zamanda büyük bir medeniyetin yükselişini, sömürgecilik dönemindeki tasfiyeyi, bölünmenin yol açtığı insanlık dramını ve günümüzde devam eden hak arayışını ortaya koyuyor.
Bir dönem devletler kuran, bilim ve düşünce dünyasına önemli isimler kazandıran, mimariden edebiyata kadar birçok alanda kalıcı eserler bırakan Müslümanlar, bugün kendi ülkelerinde eşit vatandaşlık, güvenlik, ekonomik fırsat ve siyasi temsil taleplerini gündeme taşımak zorunda kalıyor.
1857'de Babür İmparatorluğu'nun sona ermesi, 1947'de yaşanan büyük bölünme ve sonrasında derinleşen sosyoekonomik eşitsizlikler, bu dönüşümün temel kırılma noktalarını oluşturuyor.
Günümüzde yükselen Hindu milliyetçiliği, vatandaşlık düzenlemeleri, tarihî ve dinî miras üzerindeki tartışmalar ile Keşmir'deki gelişmeler, Hindistan Müslümanlarının gelecek kaygılarını artırıyor.
Yaklaşık 200 milyonluk nüfusuyla dünyanın en büyük Müslüman topluluklarından birini oluşturan Hindistan Müslümanlarının önündeki temel mesele, tarihî ve ilmî birikimlerini korurken anayasal haklarını, dinî kimliklerini ve toplumsal varlıklarını güvence altına alabilmek.
Eğitimde fırsat eşitliği, ekonomik güçlenme, siyasi temsil, ibadet özgürlüğü ve farklı inanç topluluklarıyla barış içerisinde yaşama arayışı, Hindistan Müslümanlarının geleceğini belirleyecek temel mücadele alanları olarak öne çıkıyor.